De Savanne

De Savanne in de Boardroom Leroy Hollands

De savanne in de boardroom

Waar het allemaal begon, en waarom het nooit echt is opgehouden.

Einde hoofdstuk 01

Je staat niet in een lift in Maastricht, niet in een glazen kantoor in Eindhoven, niet ergens op een derde verdieping in Brussel met uitzicht op een binnenplein vol fietsen. Je staat op de savanne: een hoogvlakte ergens in Oost-Afrika, waar de wind warm langs je gezicht strijkt en het hoge gras een geluid maakt als papier dat gevouwen wordt. Het is, in dit gedachte-experiment, ergens rond zeventigduizend jaar geleden.

14

Je bent niet alleen. Je bent met elf anderen. Je kent ze, alle elf. Je deelt met hen voedsel en slaap, vuur en gevaar, vreugde en angst. Buiten deze groep ademt, statistisch gezien, bijna niemand lang door. Er is geen politie, er zijn geen contracten en er is geen arbeidsrecht. Er is geen LinkedIn-headline en geen telefoon die om half tien gaat trillen omdat iemand een vergaderverzoek heeft gestuurd. Er is alleen de groep, het vuur, en, net buiten de cirkel van het licht, het ritselen.

Dan, op een ogenschijnlijk willekeurig moment, komt er iemand uit dat ritselen tevoorschijn. Een vreemde. Iemand die je nog nooit hebt gezien. Hij staat op de rand van het licht, te ver weg om zijn gezicht te lezen. Je ziet niet wat hij bij zich draagt. Je weet niet of hij alleen is.

14

Er gebeurt iets met je lichaam voordat er iets gebeurt in je hoofd. Je hebt niet gekozen om alert te worden; je bént het al. Je schouders komen omhoog. Je aandacht vernauwt zich tot die ene gestalte. Je hebt geen vraag gesteld en er is al een antwoord: vriend of vreemde.

Hoort hij erbij of niet? Mag hij erbij komen zitten of niet? Is hij van ons soort of niet?

15

Je hersenen antwoorden voor je. Ze antwoorden in milliseconden. Niet in minuten. Niet met een gestructureerd interview, niet met een diversity panel, niet met een kop koffie waarbij je hem vraagt waar hij vandaan komt en wat hem hier brengt. Ze antwoorden zo snel omdat de kosten van een fout (de verkeerde vreemde toelaten tot de kring rond het vuur) het einde konden betekenen van jou en iedereen van wie je hield.

15

Eén ding, voordat de wetenschap dit tafereel binnenstapt, en dan laat ik je met rust. Dit is geen historische opname. Het is een gedachte-experiment, opgebouwd uit wat we weten over kleine groepen, snelle oordelen en de ongelijke prijs van vertrouwen. Een model is de werkelijkheid niet; het maakt alleen zichtbaar wat de werkelijkheid liever verborgen houdt. Die waarschuwing geldt voor de hele vlakte, en ik herhaal haar niet meer.

Het orgaan dat andere mensen telt.

17

16

En let op de vorm van die kosten, want die vorm bepaalt alles wat volgt. Iemand die zich vergiste aan de vriendelijke kant en de vreemde toeliet die tóch een bedreiging was: mogelijk fataal. Iemand die zich vergiste aan de voorzichtige kant en een vriend wegjoeg: hooguit een avond ongemakkelijke stilte rond het vuur. Twee soorten fouten, twee heel verschillende rekeningen. Evolutie speelt geen eerlijk spel. Ze speelt een asymmetrisch spel. En een strategie die voorzichtigheid beloonde, had in zo’n wereld een hardnekkig voordeel. Ze maakte drie neigingen aantrekkelijk: snel beslissen, herkennen vóór begrijpen, en je vergissen aan de voorzichtige kant.

17

Erbij horen was overleven. Niet erbij horen was levensgevaarlijk. Dat was, samengevat, de hele arbeidsmarkt van het Pleistoceen.

17

Robin Dunbar, evolutionair antropoloog aan Oxford, heeft een groot deel van zijn academische leven besteed aan de vraag wat er gebeurt als je dit talloze generaties lang volhoudt. Zijn social brain hypothesis biedt een even elegante als ontnuchterende gedachte. Onze cortex, betoogt Dunbar, is voor een belangrijk deel niet ontworpen om gereedschap te maken of voedsel te vinden of vuur te beheersen. Hij is, en hier komt het, in hoge mate gevormd om andere mensen te lézen: om bij te houden wie er bij de in-groep en wie er bij de out-groep hoort, en om uit een blik, een houding, een toon, een ritme van bewegen, een micro-expressie rond de mond te bepalen of de vreemde voor het vuur iemand van ons is of iemand om voor weg te lopen.

18

Het is een hypothese, en ze heeft haar critici; neem ook het beroemde getal van Dunbar, de ruwweg honderdvijftig stabiele relaties die een mens zou kunnen onderhouden, als beeld en niet als gebeitelde grens. Maar als beeld helpt het iets begrijpen dat anders raadselachtig blijft: het indrukwekkendste orgaan in je lichaam is niet in de eerste plaats ontstaan om vergelijkingen op te lossen of poëzie te lezen. Het is in belangrijke mate gevormd om in een groep te navigeren waar een misrekening over een ander mens grote gevolgen kon hebben. Dat aantal, ruwweg de schaal van een jagers-verzamelaarsverband, is ook ongeveer de schaal waarop een organisatie nog vanzelf een groep is.

18

Daarboven begint het werk van de taal: dan moet een bedrijf zich lean noemen, en purpose-driven, en één cultuur, om een gevoel van gemeenschap te simuleren dat niet langer uit persoonlijke bekendheid ontstaat.

18

Spoel nu zeventigduizend jaar vooruit, naar vandaag. De vlakte is verdwenen. Het vuur is verdwenen. De groep van twaalf is een organisatie van vierentwintigduizend geworden. De vreemde komt niet meer uit het ritselen; hij komt uit een pdf die om half drie in de inbox van een recruiter landt. Maar, en dit is het hele punt van dit boek, het circuit is er nog. Het zit nog steeds in elk menselijk hoofd dat ooit jouw cv opent. Het zit in het hoofd van de recruiter die op donderdagmiddag om half drie haar negende koffie drinkt. Het zit in het hoofd van de hiring manager die met een half oog naar je foto kijkt terwijl ze met de andere helft Slack leest. Het zit in het hoofd van de partner die om vier uur nog twee gesprekken heeft en moet beslissen of jij de derde wordt.

18

Ze zijn niet kwaadwillig. Ze zijn niet lui. Ze zijn niet dom. Ze draaien een stuk software dat zo oud is dat het ouder is dan taal. En dat stuk software heeft, achter alle vragen die ze stellen, in elk sollicitatieformulier dat ze doornemen, in elk interview dat ze afnemen, nog steeds één stille hoofdvraag: hoort deze persoon bij ons?

Twaalf mensen op een dinsdag.

Laten we dit concreet maken. Geen evolutionaire abstractie meer. Een echte dinsdag. Een echte recruiter. Noem haar Lisa.

19

Lisa is achtendertig. Ze werkt voor een middelgroot consultancybureau in Utrecht. Haar kinderen zijn zeven en negen en moeten om acht uur op de fiets, met broodtrommels die ze de avond ervoor al heeft klaargezet. Ze heeft een master HRM, drie bias-trainingen op haar naam, en ze kan een gestructureerd interview dromen. Ze doet haar werk goed. Onthoud dat, want alles wat hierna komt gebeurt niet ondanks haar vakmanschap, maar eronder.

Op haar bureau, vanmorgen om kwart over acht, liggen tweeënveertig cv’s. Voor één vacature.

19

Lisa heeft niet de tijd om elk cv te lezen zoals jij hoopt dat ze het zal lezen. Ze heeft de tijd om te schíften. Dat is geen luiheid. Dat is rekenkunde. Naast die tweeënveertig cv’s heeft ze vandaag twee intakegesprekken, een client call om elf uur, een manager die voor het einde van de dag een longlist wil zien, en om vijf uur een dochter die van hockey gehaald moet worden. Niemand kan tweeënveertig documenten van voor naar achter reconstrueren tussen twee vergaderingen door. Dus doet ze wat iedereen in haar positie doet: eerst een snelle schifting, seconden per cv, en pas daarna, voor de paar profielen die overblijven, de minuten die jij had gehoopt te krijgen. Zo ziet een eerste ronde er in veel recruitmentomgevingen uit. Niet uit onwil, en al helemaal niet uit een complot.

20

Haar dag telt vierentwintig uur, en haar organisatie gaat met haar aandacht om alsof die onuitputtelijk is.

En in die eerste seconden gebeurt iets. Het is niet de Lisa die haar master haalde en drie trainingen volgde die daar beslist; die Lisa is nog niet eens begonnen. Er beslist iets ouders, iets dat sneller is dan zij kan formuleren, en het stelt geen rationele vragen. Het kijkt naar het cv en peilt drie dingen tegelijk. Lijkt deze persoon vertrouwd? Klopt dit profiel met wat ik verwacht? Voel ik comfort, of voel ik wrijving? Dat is geen analyse. Dat is herkenning. En herkenning, dat moeten we even pijnlijk vaststellen, is geen meritocratie.

20

Wat het kost om briljant te zijn.

Het inzicht dat de praktijk mij keer op keer heeft opgedrongen, is dit. Je kunt de beste advocaat van je generatie zijn, en de uitnodiging niet krijgen. Je kunt de scherpst denkende strateeg zijn van je cohort, en de positie verliezen aan iemand die net iets warmer overkomt. Je kunt twee masters hebben en een loopbaan waar anderen jaloers op zijn, en toch door een algoritme worden weggefilterd omdat je andere woorden gebruikt dan het systeem zoekt.

21

Dit is geen klaagzang. Dit is een diagnose. Het savannebrein aan de andere kant van de tafel (soms aan jouw eigen kant, want het zit ook in jou) neemt zijn beslissing snel, en daarna wordt die beslissing vooral verdedigd, veel minder vaak herzien. De eerste indruk is niet zomaar de eerste indruk. Ze is een lens, en die lens geeft kleur aan alles wat daarna wordt gelezen. We komen er uitgebreid op terug.

21

Dit boek gaat over de afstand tussen wat je bént en wat gezien wordt van wat je bent. Over de afstand tussen reële waarde en gepercipieerde waarde. Voor de kandidaat is dat de afstand die overbrugd moet worden. Voor de beoordelaar is het de afstand die hij, meestal zonder het te weten, laat bestaan, en die hij, met wat structuur, kan verkleinen. En hier ligt de paradox die we de komende hoofdstukken gaan ontvouwen. Je waarde zichtbaar maken is geen verraad aan die waarde. Maar eerlijk gelezen worden gebeurt niet vanzelf: het vraagt vertaling van de een, en structuur van de ander.

21

Voordat een vreemde jou heeft gesproken, is je cv vaak het enige spoor van het werk dat je werkelijk hebt gedaan.

Het mechanisme is niet eerlijk, maar het is voor een belangrijk deel stuurbaar. Dat is wat dit boek belooft: het mechanisme zichtbaar maken, laten zien waar werkelijke en gepercipieerde waarde uit elkaar gaan lopen, en beide kanten van de tafel iets in handen geven om die afstand te verkleinen. De jouwe, en die van de mensen over wie jij ooit zult beslissen.

We beginnen, in het volgende hoofdstuk, bij het vuur zelf.

22

We beginnen, in het volgende hoofdstuk, bij het vuur zelf.

Verder met het boek